Tư Duy Phản Biện, Ngụy Biện

462

Triết gia Hy Lạp cổ đại Socrates được mệnh danh là bậc thầy về lý luận, truy vấn. Những câu hỏi của ông thoạt nghe rất đơn giản nhưng lại bao hàm đạo lý rất thâm sâu. Dưới đây là cách lý giải của Socrates về vấn đề đang nổi cộm hiện nay – ngụy biện.

Rốt cuộc, ngụy biện là gì?

Trong một lần lên lớp, các học sinh của nhà hiền triết Socrates đã thỉnh giáo ông rằng: “Thưa thầy, thầy có thể lấy ví dụ thực tế để nói rõ rốt cuộc thế nào là ngụy biện được không ạ?”

Ngài Socrates suy nghĩ một chút, sau đó nói: “Có hai người đến nhà thầy làm khách, một người rất sạch sẽ, còn người kia thì rất bẩn thỉu. Thầy mời hai người này đi tắm, các em thử nghĩ xem, hai người họ ai sẽ là người đi tắm trước?”

Một em học sinh lớn tiếng nói: “Điều này mà thầy còn phải hỏi sao, tất nhiên là người bẩn thỉu kia rồi ạ!”

“Sai rồi, là người sạch sẽ kia!” Ngài Socrates nói: “Bởi vì người sạch sẽ kia đã dưỡng thành thói quen tắm rửa, còn người bẩn thỉu lại cho rằng không cần phải tắm rửa. Các em hãy nghĩ thử đi, rốt cuộc ai sẽ đi tắm trước đây?”

Hai học sinh đáp: “Là người sạch sẽ kia ạ!”

Ngài Socrates lại phản bác nói: “Không đúng, là người bẩn thỉu. Bởi vì người bẩn thỉu cần phải tắm rửa hơn là người sạch sẽ kia!”

Sau đó, Ngài Socates lại hỏi thêm lần nữa: “Vậy thì, trong hai người khách rốt cuộc ai sẽ đi tắm trước?”

Ba em học sinh lớn tiếng lặp lại câu trả lời lần thứ nhất: “Là người bẩn thỉu!”

“Lại không đúng rồi. Đương nhiên là cả hai người đều sẽ đi tắm!” Ngài Socrates nói: “Bởi người sạch sẽ có thói quen tắm rửa, còn người bẩn thỉu kia thì cần phải đi tắm. Thế nào, rốt cuộc ai sẽ là người đi tắm trước đây?”

Bốn em học sinh lưỡng lự trả lời: “Thế thì xem ra là cả hai người đều sẽ đi tắm!”

“Không đúng, cả hai đều sẽ không tắm“. Socrates giải thích: “Bởi vì người bẩn thỉu không có thói quen tắm rửa, còn người sạch sẽ kia thì không cần phải tắm!”

“Lời thầy nói đều có đạo lý cả, nhưng chúng em rốt cuộc nên phải hiểu thế nào đây?” Các học sinh có vẻ bất mãn nói: “Mỗi lần thầy nói đều không như nhau, nhưng lại đều luôn đúng cả!“

Ngài Socrates nói: “Chính là như vậy! Các em xem, ở hình thức bề ngoài thì dường như là vận dụng thủ đoạn suy luận chính xác nhưng trên thực tế lại là trái với quy luật khách quan, đưa ra kết luận nghe thì thấy đúng nhưng lại là sai, đây chính là ngụy biện! Thủ đoạn ngụy biện thông thường là thay đổi luận đề, bịa đặt luận cứ, luận chứng vòng vo, suy luận máy móc, nói to nói nhiều để lấn át lẽ phải, cắt câu lấy nghĩa (lấy một câu trong lời nói của người khác rồi giải thích theo ý mình)…”

“Lỗi logic” trong ngụy biện

Các học sinh lại thỉnh giáo ngài Socrates rằng: “Thưa thầy, ngụy biện chính là cố ý làm luận chứng cho lý lẽ sai trái nào đó, lỗi logic tinh vi không dễ phát hiện. Thầy có thể dùng ví dụ để làm rõ một chút làm sao mới có thể nhìn thấy được lỗi logic trong ngụy biện đó?”

Ngài Socrates suy nghĩ một hồi, đưa ra một ví dụ kiểm tra trí khôn: “Có hai người công nhân cùng nhau sửa chữa ống khói đã nhiều năm chưa từng sửa chữa. Khi họ chui từ ống khói ra, một người thì rất sạch sẽ, còn người kia thì muội than nhem nhuốc khắp người. Thầy hỏi các em, ai sẽ đi tắm trước?”

Một em học sinh nói: “Đương nhiên là người công nhân bị bụi bám đầy người sẽ đi tắm trước ạ!”

Ngài Socrates nói: “Thật sao? Mong các em hãy chú ý, người công nhân sạch sẽ thấy người kia bụi bẩn khắp người, anh ta chắc chắn sẽ cho rằng từ trong ống khói chui ra thật sự rất bẩn. Còn người bụi bẩn kia nhìn sang thì thấy đối phương rất sạch sẽ, lúc đó anh ta khẳng định rằng bản thân mình nhất định cũng rất sạch sẽ. Bây giờ thầy hỏi các em, ai sẽ là người đi tắm trước?”

Hai em học sinh rất phấn khích tranh nhau trả lời trước: “Ồ! Em biết rồi! Người công nhân sạch sẽ nhìn thấy người công nhân kia toàn thân bụi bẩn, nên tất nhiên sẽ cho rằng bản thân mình cũng bẩn như vậy. Còn người công nhân người đầy bụi bẩn kia bởi vì thấy đối phương sạch sẽ, nên sẽ tưởng rằng mình cũng sạch sẽ như vậy. Thế nên, nhất định là người công nhân sạch sẽ đó sẽ chạy đi tắm rửa trước rồi”.

Ngài Socrates nhìn các em học sinh khác một lát, dường như tất cả họ đều đồng ý với câu trả lời này.

Ngài Socrates lại chậm rãi nói: “Đáp án này cũng không đúng. Hai người cùng chui từ trong ống khói đó ra, làm sao có chuyện người này sạch sẽ, còn người kia bẩn thỉu được? Đây chính là trái với quy luật khách quan, cũng chính là lỗi logic trong ngụy biện“.

Các em học sinh lại thỉnh giáo ngài Socrates: “Thưa thầy, vậy ta nên đối đãi như thế nào với tác dụng của ngụy biện?”

Ngài Socrates trả lời: “Biết ăn nói không bằng biết lắng nghe. Ngụy biện nhìn ngoài thì thấy hiệu nghiệm, nhưng chỉ hữu hạn thôi. Xảo trá không bằng vụng về mà chân thành, muôn vàn diệu kế không bằng sống đúng đạo làm người”.

Tư duy phản biện là gì

Cách dùng lý trí với nền tảng của logic để phân biệt đâu là sự thật và đâu là điều sai.

Như vậy, phản biện và ngụy biện đều sử dụng tư duy logic để thích vấn đề. Tuy nhiên, điểm khác duy nhất chính là phản biện thì bắt nguồn từ một điều đúng hay gọi là sự thật hay chân lý, còn ngụy biện thì lại bắt đầu bằng một điều không đúng hay sai sự thật hay điều không được gọi là chân lý.

Phần lớn chân lý đều có tính tương đối

Nếu có người nói “mặt trăng quay xung quanh trái đất”. Theo các bạn đây có thể được xem như một chân lý không?

Một thứ được gọi là 1 chân lý khi nó đúng và còn mãi với thời gian. Theo bạn liệu có khi nào “mặt trăng không quay quanh trái đất nữa”. Nếu có thì nó liệu kết luận mà tất cả chúng ta được xem là chân lý có thể không còn là chân lý nữa.

Theo bạn có khi nào, trái đất bị hủy diệt không, lúc đấy mặt trăng có còn không? Khi đó mặt trăng có còn quay xung quanh trái đất nữa không? Có nghĩa là lúc đó mặt trăng sẽ không quay quanh trái đất nữa.

Và như vậy, có thể được xem các nhận định hiện tại mà chúng ta xem là chân lý thực chất ra đều có tính tương đối. Hay đơn giản là trong phạm vi chúng ta đang đề cập thì xác suất khuynh hướng xảy ra sự kiện này đạt gần 100%.

Có chân lý tuyệt đối, tức là nó là quy luật vận động của tự nhiên và nó bất biến chính là 12 quy luật của vũ trụ, nếu chúng ta muốn phản biện chính xác nhất thì khi giải thích các hiện tượng phải dựa vào 12 quy luật bất biến này.

Việc phản biện ngoài đời sống thực tế diễn ra như thế nào

Khi phản biện trong một nhóm người, thực tế chân lý chính là do sự thống nhất và chấp nhận một kết luận có phải là chân lý hay không.

Có nghĩa việc phản biện trong một nhóm người, việc phản biện phải được bắt đầu từ một kết luận mà mọi người đều được xem như là một chân lý. Chính vì như vậy, việc phản biện thường nằm trong sự hạn hẹp trong nhóm.

Nếu muốn nhóm có tính phản biện tốt, khi đó những kết luận thống nhất của nhóm phải có được tính xác thực. Tính xác thực này cũng phụ thuộc vào nguồn kết luận đến từ đâu.

Chúng ta hoàn toàn đưa ra kết luận là ánh sáng luôn truyền theo đường thẳng nhờ tin vào nhà bác học Albert Einstein. Tuy nhiên, theo các bạn, có trường hợp nào ánh sáng truyền theo đường cong chưa? Có nghĩa là kết luận ánh sáng truyền theo đường thẳng là nếu để lấy làm một luận cứ 1 tiên đề thì chúng ta tạm chấp nhận với nhau thôi (xác xuất xảy ra lớn) chứ thực tế ra nó vẫn có lúc sai.

“Chỉ cần chăm chỉ, cần cù đến cùng thì sẽ thành công”. Chúng ta cũng nghe nhiều câu nói này rồi đúng không, tôi cũng hay nói như vậy với các học trò của tôi. Chủ yếu là đúng, chỉ có một số bạn có phản hồi lại là “tết chơi bài áp dụng chân lý này cảm giác không đúng lắm”.

Như vậy, vạn pháp là vô thường, quan trọng chúng ta chấp nhận pháp nào để làm chân lý, để tinh tấn tiếp để ngộ ra chân lý tuyệt đối của vũ trụ.

Để tìm ra các điểm ngụy biện

Để tìm ra ngụy biện thực ra không khó, chúng ta chỉ cần đi theo mạch logic của phản biện, xác thực hệ thống các chân lý làm nền tảng cho quá trình logic. Nếu có bất cứ kết luận nền tảng nào không phải là chân lý thì đấy chính là điểm ngụy biện.

Như vậy, nhận biết ra các điểm ngụy biện chính là sự nhận biết ra các điểm có những kết luận bị lệch chuẩn. Sự nhạy cảm với các điểm lệch chuẩn này chính là đặc tính của nguyên tố nước trong cơ thể.

Tư duy phản biện gắn kết chặt chẽ khó tách rời khỏi tư duy đa chiều khi giải quyết vấn đề

Tư duy phản biện bám theo 1 chiều logic của thông tin, kết quả của quá trình phản biện thường sẽ giải quyết câu trả lời đúng hay sai, áp đụng được hay không áp dụng dựa trên một chuẩn đã thống nhất.

Tư duy đa chiều chính là cách tiếp cận vấn đề theo 1 cách khác. Có nghĩa là xuất hiện cách tiếp cận thứ 2 và chúng ta lại bám theo chiều logic của thông tin để phản biện.

Khi giải quyết vấn đề, chúng ta cần có nhiều hướng tiếp cận, chính vì vậy, luôn xuất hiện tư duy đa chiều, và trên mỗi chiều thông tin, chúng ta luôn có tư duy phản biện. Và cũng vì vậy, tư duy đa chiều và tư duy phản biện luôn gắn liền với nhau..

Phản biện là quá trình tốt nhất cho việc rèn luyện các nguyên tố trong mỗi người

Khi chúng ta phản biện, chúng ta rèn luyện được tính logic, đấy chính là tích lũy nguyên tố khí.

Sự nhận biết, hay độ nhạy cảm của một kết luận bị lệch chuẩn chính là tích lũy nguyên tố nước.

Sự thay đổi nhanh trong suy nghĩ và thay đổi các trạng thái của các hệ thống niềm tin chính là tích lũy nguyên tố lửa.

Khi phản biện, hệ thống niềm tin được củng cố chính là tích lũy nguyên tố đất.

BÌNH LUẬN

Vui lòng nhập bình luận của bạn
Vui lòng nhập tên của bạn ở đây