Kĩ Năng Nghiên Cứu Và Tổng Hợp Thông Tin

120

______________________________________________________________________________

II. Khái niệm về Kiến thức thông tin

Thật ra, khái niệm về kiến thức thông tin (Information literacy) đã được đề cập đến từ những năm 70 của thế kỷ trước. Sự xuất hiện của khái niệm này gắn liền với xu thế bùng nổ thông tin tại thời điểm đó. Các nhà khoa học, mà chủ yếu là các nhà giáo dục, các chuyên gia thông tin – thư viện, hết sức quan tâm đến một lĩnh vực tri thức giúp con người làm chủ thế giới thông tin, làm chủ nguồn tri thức của nhân loại: đó chính là kiến thức thông tin. Điều này đặc biệt cần thiết trong bối cảnh thế giới thông tin ngày càng trở nên phức tạp, đặc biệt là sự xuất hiện và phát triển nhanh chóng của Internet.

Theo Hiệp hội các thư viện Đại học và thư viện nghiên cứu Mỹ (ACRL), kiến thức thông tin là sự hiểu biết và một tập hợp các khả năng cho phép các cá nhân có thể “nhận biết thời điểm cần thông tin và có thể định vị, thẩm định và sử dụng thông tin cần thiết một cách hiệu quả” [1]. McKie, trong tài liệu của Cheek và các tác giả khác đã khẳng định “kiến thức thông tin là khả năng nhận biết nhu cầu thông tin, tìm kiếm, tổ chức, thẩm định và sử dụng thông tin trong việc ra quyết định một cách hiệu quả, cũng như áp dụng những kỹ năng này vào việc tự học suốt đời” [5,tr.2].

Cần hiểu rõ rằng kiến thức thông tin không chỉ đơn thuần là những kỹ năng cần thiết để tìm kiếm thông tin một cách hiệu quả, nó bao gồm cả những kiến thức về các thể chế xã hội và các quyền lợi do pháp luật quy định liên quan đến việc truy cập các nguồn thông tin. Đây có lẽ là mảng kiến thức cần phải được đặc biệt nhấn mạnh trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, khi mà vấn đề bản quyền và sở hữu trí tuệ đang trở thành vấn đề toàn cầu.

Ngoài ra, kiến thức thông tin gắn liền với khả năng nghiên cứu độc lập và học tập suốt đời. Có nghĩa là, người có kiến thức thông tin là người có khả năng tiếp cận và áp dụng tri thức một cách tích cực, chủ động, hiệu quả trong từng phạm vi hoạt động cụ thể của mình. Theo Hiệp hội Các thư viện chuyên ngành và các trường đại học Hoa Kỳ, người có kiến thức thông tin là người “đã học được cách thức để học. Họ biết cách học bởi họ nắm được phương thức tổ chức tri thức, tìm kiếm thông tin và sử dụng thông tin, do đó những người khác có thể học tập được từ họ. Họ là những người đã được chuẩn bị cho khả năng học tập suốt đời, bởi lẽ họ luôn tìm được thông tin cần thiết cho bất kỳ nhiệm vụ hoặc quyết định nào một cách chủ động.”[2]

Như trên đã nói, sự bùng nổ thông tin là một tiền đề quan trọng cho sự ra đời của kiến thức thông tin. Dễ dàng nhận thấy ngày nay việc xuất bản hoặc công bố một tài liệu dưới dạng in ấn hay điện tử đã trở nên dễ dàng và thuận tiện hơn bao giờ. Các nguồn thông tin nở rộ, đặc biệt là Internet, và thế giới thông tin trở nên hết sức phức tạp. Ưu điểm của điều này là việc người dùng tin có nhiều lựa chọn hơn đối với các nguồn thông tin, dễ dàng tiếp cận các nguồn tin hơn. Tuy nhiên, mặt trái của nó lại hết sức đáng ngại. Người dùng tin luôn phải tự đặt ra câu hỏi: thông tin này có đáng tin cậy không? có phù hợp với vấn đề của họ không? phải tổ chức những nguồn thông tin đó như thế nào đây? Không dễ để trả lời những câu hỏi trên nếu như thiếu sự hiểu biết về thế giới thông tin, tức là thiếu kiến thức thông tin.

Về mặt cấu trúc, có một sự tương đồng thú vị giữa kiến thức thông tin và kiến thức, kỹ năng mà người cán bộ nghiên cứu cần phải có khi tiến hành công việc nghiên cứu. Nếu như kiến thức thông tin là một tổng hòa của các khối tri thức và kỹ năng liên quan đến việc xác định nhu cầu thông tin, định vị nguồn tin, thẩm định nguồn tin, tổ chức nguồn tin, sử dụng nguồn tin thì quy trình nghiên cứu cũng phải trải qua những bước tương tự. Dưới đây là mô hình triển khai một nghiên cứu do Badke, W B đề xuất: [3].

2010-3c-images-01

Rõ ràng, trong quy trình như trên, dữ liệu, sau đó là thông tin, đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Người làm nghiên cứu cần có kỹ năng và kiến thức liên quan đến việc khai thác, phân tích và tổng hợp các nguồn thông tin để giải quyết các vấn đề nghiên cứu của mình. Hiệu quả của việc nghiên cứu do đó chịu ảnh hưởng rất lớn bởi khả năng xác định vấn đề cần nghiên cứu, cũng như cách thức tương tác với thế giới thông tin của nhà nghiên cứu. Nói cách khác, nếu như được trang bị kiến thức thông tin, nhà nghiên cứu sẽ chủ động và tích cực hơn trong hoạt động của mình.

____________________________________________________________________

Nghiên cứu tổng quan là một phần công việc quan trọng, cơ bản mà bất kỳ một nhà nghiên
cứu nào cũng cần phải nắm vững và vận dụng trong khi tiến hành nghiên cứu của mình. Hiểu
rõ về bản chất nghiên cứu tổng quan, yêu cầu của nghiên cứu tổng quan, phương pháp và
công cụ hỗ trợ thực hiện nghiên cứu tổng quan và các quy định hướng dẫn hiện hành là nhiệm
vụ của một nhà nghiên cứu chuyên nghiệp, và ngược lại những yếu tố này hỗ trợ tích cực cho
hoạt động của nhà nghiên cứu .
1. Nghiên cứu tổng quan là gì ?
Nghiên cứu tổng quan, hay Tổng quan tài liệu là một phần quan trọng cơ bản hàng đầu của một
nghiên cứu (trong mọi lĩnh vực khoa học, nhất là lĩnh vực khoa học xã hội). Là một phần công việc quan trọng, cơ bản mà bất kỳ một nhà nghiên cứu (khoa học xã hội) nào cũng cần phải nắm vững và vận dụng trong khi tiến hành nghiên cứu của mình.
Về cơ bản có thể hiểu, nghiên cứu tổng quan của một chủ đề nghiên cứu là quá trình tìm kiếm, phân tích thông tin (thông tin, số liệu, khái niệm, học thuyết, lý thuyết, kết quả, kết luận) đã được thực hiện có liên quan đến chủ đề nghiên cứu nhằm đưa ra cái nhìn tổng quát đã được các nghiên cứu đi trước đề cập, và hơn hết là biết được xuất phát điểm của nhiệm vụ nghiên cứu sẽ tiến hành.
Nghiên cứu tổng quan luôn luôn gắn liền với một chủ đề nghiên cứu cụ thể và không thể tách rời chủ đề nghiên cứu. Việc gắn liền này thể hiện logic chỉ tìm hiểu những vấn đề và nghiên cứu có liên quan mà không chệch sang các chủ đề khác. Trong quá trình tổng quan tài liệu, không nhất thiết phải đề cập tới tất cả các thông tin, tài liệu và nghiên cứu có liên quan, song phải đề cập được các „nghiên cứu quan trọng“ và cập nhật các thông tin quan
trọng mới theo xu hướng phát triển.
Đặt ra giả thuyết là khi các ngành/lĩnh vực khoa học đã có một mức độ phát triển nhất định, có nghĩa là các chủ đề nghiên cứu đã được khai phá và tìm hiểu ở một mức độ nhất định thì khi dự định tổ chức một nghiên cứu mới, cần phải thực hiện nghiên cứu tổng quan để định vị được nghiên cứu mới này trong tiến trình phát triển. Với điều kiện như vậy, một nghiên cứu tổng quan được coi là kỹ, hay sâu, hay sơ sài, hay nông sẽ phần lớn phụ thuộc vào khả năng thực hiện của nhà nghiên cứu, hơn là phụ thuộc vào chủ đề nghiên cứu. Tóm lại, chất lượng của nghiên cứu tổng quan sẽ phụ thuộc vào hai yếu tố chính: mức độ phát triển của ngành khoa học mà chủ đề nghiên cứu đó thuộc về, và (2) trình độ và khả năng thực hiện của nhà nghiên cứu khi tiến hành thực hiện chủ đề nghiên cứu đó, mà trong bối cảnh của lĩnh vực khoa học xã hội ngày nay, yếu tố 2 dường như có trọng số cao hơn nhiều yếu tố 1.
Trong giới nghiên cứu ngày nay, không phân biệt lĩnh vực/ngành nghiên cứu tổng quan đã trở thành một yêu cầu như là một kỹ năng cơ bản đối với nhà nghiên cứu. Để đạt được kỹ năng này phải thông qua quá trình học tập (thụ động – được người khác dạy cho biết), tự học hỏi (chủ động tìm hiểu và chủ động nắm vững kỹ năng) và ý thức chủ động của nhà nghiên cứu. So sánh lĩnh vực khoa học xã hội với các lĩnh vực khác, ranh giới giữa một nghiên cứu
mới (dự định sẽ tiến hành) và các nghiên cứu cũ có liên quan (đã được thực hiện) dường như dễ bị xóa nhòa bởi chính nhà nghiên cứu hơn. Như vậy, để một phân tích thuộc về nghiên cứu tổng quan dễ được nhận ra và thể hiện chính xác thì rất cần ý thức chủ động và nghiêm túc trong thực hiện của nhà nghiên cứu.
2. Thực hiện nghiên cứu tổng quan
2.1. Rà soát – thống kê – xem xét, và phân tích ngắn gọn – thảo luận ngắn gọn (một chuỗi
các hoạt động) về các tài liệu, công trình, ý tưởng đã được công bố, có liên quan đến chủ đề
nghiên cứu 2 . Đây là yêu cầu cơ bản nhất đối với hoạt động tổng quan, bao gồm 2 phạm trù
cơ bản: thống kê và phân tích các tài liệu thống kê được. Theo quan sát của tôi, rất nhiều nhà
nghiên cứu ở Việt Nam ở giai đoạn bắt đầu bước vào nghiên cứu thường mắc phải lỗi cơ bản
này, là chỉ thực hiện vế thứ nhất, có nghĩa là chỉ thống kê một số tài liệu liên quan tới chủ đề
nghiên cứu của mình, mà thường quên đi vế thứ hai, đó là phân tích và thảo luận các tài liệu
mà mình đã thống kê.
Nhà nghiên cứu tiến hành Nghiên cứu tổng quan nhằm làm rõ (xác định) vị trí, vai trò của
nghiên cứu của họ trong bối cảnh những tri thức nào có liên quan đã được tìm ra, thực hiện
đến đâu và như thế nào, từ bao giờ… tập trung nhằm tới 3 mục tiêu:
(1) Xác định các khoảng trống trong các tri thức hiện tại;
(2) Làm rõ nghiên cứu này tập trung vào vấn đề gì; và
(3) Lý luận về sự cần thiết của việc thực hiện nghiên cứu này.
Nói một cách cụ thể, thông tin cần tìm kiếm trong quá trình làm tổng quan là số liệu, khái
niệm, học thuyết, lý thuyết, kết quả, kết luận… mà các nghiên cứu trước đã đưa ra, và phân
tích ngắn gọn – thảo luận ngắn gọn các thông tin này (thực hiện đến đâu, như thế nào và từ
bao giờ, giải quyết được yêu cầu khoa học gì), nhằm đáp ứng được 3 mục tiêu như vừa đề cập
ở đoạn trước.
Thông (2014) đã tổng hợp lại và nêu ra một số yêu cầu:
(1) Thông qua khảo sát toàn cảnh các nghiên cứu đã được tiến hành trong cùng lĩnh vực
nghiên cứu, chúng ta đã biết đến những nghiên cứu nào, tập trung về vấn đề gì, đã cung cấp
các tri thức nào ?
(2) Những khái niệm chủ chốt, nhân tố hay biến số chủ yếu nào đã được nêu ra ?
(3) Những học thuyết (lý thuyết) hiện thời nào có liên quan đến chủ đề nghiên cứu ?
(4) Những điểm hạn chế, kiến giải chưa vững vàng, thiếu sót, sai sót của các nghiên cứu trong
cùng lĩnh vực đã được tiến hành là gì?
(5) Hệ thống tri thức hiện tại có mối quan hệ gì với nghiên cứu sẽ được tiến hành ? Tại sao lại
nghiên cứu vấn đề này ? Nghiên cứu này có thể có những đóng góp gì ? Ai hưởng lợi từ
nghiên cứu này ?

Nghiên cứu tổng quan không phải để:
– Liệt kê (thống kê đơn thuần) từng nghiên cứu trong cùng lĩnh vực, theo kiểu từng cái một,
từng đoạn một;
– Nêu ra một danh mục được chú thích;
– Trình bày các nghiên cứu liên quan như kiểu liệt kê các sự kiện lịch sử liên quan đến chủ đề
nghiên cứu.
2.2. Nghiên cứu tổng quan có thể là một phần viết, hoặc một chương viết, hoặc nhiều
chương viết, thường đặt ngay sau phần giới thiệu nghiên cứu (Phạm Lê Thông, 2014; Hoàng
Hà, 2011). Điều này nói lên một logic, ngay sau phần giới thiệu về nghiên cứu của mình, nhà
nghiên cứu đã cần phải tìm hiểu và định vị nghiên cứu của mình nằm ở đâu trong tiến trình
phát triển của lĩnh vực nghiên cứu.
Tùy vào thể loại nghiên cứu mà nghiên cứu tổng quan được thể hiện dưới các hình thức
khác nhau. 
Thực hiện nghiên cứu tổng quan phải được tiến hành trong một quá trình, về cơ bản sẽ phải
kéo dài trong suốt quá trình tiến hành nghiên cứu, từ khi phát kiến ý tưởng nghiên cứu cho tới
ngay trước khi đóng gói sản phẩm cuối cùng. Bảng tổng hợp sau đây đề cập sơ lược các hoạt
động nghiên cứu tổng quan. Điều này cần quán triệt để tránh hiểu sai cho rằng chỉ thực hiện. 
2.3. Các bước tiến hành nghiên cứu tổng quan cơ bản
Sau đây là giới thiệu về các hoạt động trong khi thực hiện nghiên cứu tổng quan. Để dễ hiểu
và dễ hình dung, ta tạm coi đây là các hoạt động đơn lẻ và tuyến tính có thứ tự tạo thành một
vòng tổ chức hoàn chỉnh. Trên thực tế, việc thực hiện nghiên cứu tổng quan gồm nhiều vòng
như thế này và các vòng chồng lấn lên nhau. Nếu thực hiện tốt và quản lý tốt các vòng tổ
chức, khi đó việc thực hiện nghiên cứu tổng quan sẽ trở thành kỹ năng của nhà nghiên cứu.
Và đây không phải là một điều khó khăn đối với nhà nghiên cứu.
Bước 1. Thu thập tài liệu liên quan
– Xem xét và phân tích chủ đề nghiên cứu một cách sơ bộ, hình dung về nội dung nghiên cứu,
câu hỏi nghiên cứu để từ đó xác định chủ đề và từ khóa (keywords) của các tài liệu cần tìm
kiếm.
Việc tìm kiếm dựa trên từ khóa sẽ cho ta tiếp cận tới các tài liệu có liên quan. Nguồn thông tin
để tìm kiếm có thể rất đa dạng: từ thư viện, internet, cơ sở dữ liệu online như CSDL chuyên
ngành, Sciendirects, Proquest, Springer Links, Emerald, …
– Xem xét danh mục tài liệu tham khảo của các tài liệu thu thập được.
Việc xem xét danh mục tài liệu tham khảo của các tài liệu thu thập được sẽ cho phép nhà
nghiên cứu biết được các nghiên cứu khác có liên quan, đồng thời giúp đánh giá sơ bộ về chất
lượng của tài liệu này, từ đó có các quyết định đánh giá ban đầu. Từ danh mục tài liệu tham
 khảo của các tài liệu thu thập được, nhà nghiên cứu còn có thể nhận ra các nghiên cứu kinh
điển, nghiên cứu quan trọng, nghiên cứu tiên phong, nghiên cứu có tính „bước ngoặt“… được
trích dẫn dựa vào phân tích tần suất trích dẫn và từ đó dẫn tới một loạt các nghiên cứu ở danh
mục tài liệu nghiên cứu tiếp theo.
– Tổng hợp các tài liệu thành danh mục và đặt ra mục tiêu phải thu thập đầy đủ
Trong quá trình thu thập tài liệu, nhà nghiên cứu phải tận dụng mọi nguồn thông tin, không
chỉ có các nguồn từ thư viện, internet, cơ sở dữ liệu mà còn tham khảo đồng nghiệp, chuyên
gia để có được các tài liệu phù hợp nhất.
Bước 2. Đọc và Phân tích tài liệu thu thập được
– Đọc nhanh các tài liệu đã thu thập được
Bên cạnh việc đọc nhanh với các giai đoạn Quan sát, Hỏi, Đọc, Trả bài và Xem lại như đã
được Francis Pleasant Robinson (1946) nêu ra (trích dẫn bởi Nguyễn Minh Tuấn, 2013), nhà
nghiên cứu cần phải lọc ra các phần của tài liệu, bao gồm phần Tóm tắt (Abstract), Giới thiệu
(Introduction), và Kết luận (Conclusions). Trong trường hợp nếu các phần này được viết
chuẩn mực, nhà nghiên cứu sẽ tiết kiệm khá nhiều thời gian và công sức để tóm tắt và hiểu
nhanh tài liệu đọc. Tuy nhiên cảnh giác với một số tài liệu có các phần thông tin này không
được viết một cách chuẩn mực. Khi đó, sẽ cần nhiều thời gian và công sức tổng quan hơn.
Quá trình đọc tài liệu luôn gắn liền với kỹ thuật ghi chép và trích dẫn. Nhà nghiên cứu có thể
nắm bắt ý tứ của tác giả tài liệu để chuyển đổi sang thành ý đánh giá nhận xét của mình, song
cũng có thể trích dẫn nguyên văn của tác giả trước. Việc trích dẫn như thế nào cần được ghi
chép lại một cách đầy đủ và hệ thống, sắp xếp vào cùng một ô các vấn đề liên quan để dễ
dàng cho việc xử lý sau này.
– Những câu hỏi cần trả lời khi đọc và ghi chú (Phạm Huy Thông, 2014):
1. Chủ đề, các câu hỏi NC, phương pháp luận và các kết quả trọng tâm của các nguồn là gì
(Tóm tắt)
2. Những nguồn này liên quan đến chủ đề và câu hỏi NC của tôi như thế nào? Chúng ủng hộ
hay mâu thuẫn với luận văn của tôi? (Tổng hợp và tổ chức).
3. Những điểm mạnh và yếu của những NC trong nguồn của tôi là gì? Có những lệch lạc và
sai sót nào không? (Đánh giá)
4. Các tài liệu liên quan như thế nào đến những NC khác về cùng chủ đề? Chúng có sử dụng
những phương pháp luận khác nhau không? Chúng có liên quan đến những tổng thể, vùng,
thời gian, bộ số liệu khác nhau không?
3 Tham khảo Nguyễn Minh Tuấn, 2013 „Kỹ năng đọc tài liệu khoa học hiệu quả“. <URL:
http://tuanhsl.blogspot.com/2013/08/ki-nang-oc-tai-lieu-khoa-hoc-hieu-qua.html>.
7
5. Những điểm đồng thuận và bất đồng giữa các tài liệu và các NC khác về cùng chủ đề là
gì?“
– Xem xét phạm vi, nội dung của các vấn đề mà nghiên cứu tổng quan cần đề cập, và mức độ
ưu tiên (dựa trên tính kinh điển, quan trọng, đột phá..) của tài liệu
Điều này cần được tiến hành xuyên suốt quá trình đọc tài liệu và phân tích tài liệu. Việc xem
xét và phân tích luôn cần phải sử dụng kỹ thuật ghi chép và trích dẫn như đã đề cập ở phần
trên. Điều này sẽ giúp các vấn đề tham khảo và trích dẫn phù hợp với nội dung nghiên cứu,
không chệch hướng nghiên cứu.
– Rút ra ý nghĩa của một bức tranh lớn:
Việc rút ra phân tích này phải thỏa mãn các câu hỏi như Phạm Huy Thông (2014) đã đề ra
như sau:
1. Xu hướng chung và chủ đề trong các tài liệu là gì? Những điểm đồng thuận là gì? Những
tranh cãi là gì? NC của tôi nghiêng về đâu?
2. Những lĩnh vực nào có quá nhiều NC? Những lĩnh vực nào cần NC thêm?
3. Những NC nào ủng hộ NC của tôi? Những NC nào trái ngược với NC của tôi?
4. NC của tôi phù hợp với nơi nào trong lý thuyết chung về chủ đề NC?“
Bước 3. Viết nghiên cứu tổng quan
Trong quá trình viết, các luận điểm nghiên cứu sẽ được đưa ra. Nhà nghiên cứu cần kết nối
luận điểm của mình và luận điểm của các tác giả khác từ các tài liệu đã tổng hợp và phân tích
nhằm làm rõ câu hỏi nghiên cứu đã đặt ra.
Bên cạnh đó, cần đưa ra các luận điểm từ các tài liệu tham khảo có tính kinh điển, hoặc quan
trọng, hoặc có tính đột phá để phân tích và xem xét trong bối cảnh nghiên cứu hiện tại, từ
đó rút ra các nhận định khoa học và kết luận khoa học để sử dụng cho nghiên cứu hiện tại.
Nhà nghiên cứu lưu ý một số kỹ thuật khi viết là (Phạm Huy Thông, 2014):
– Đánh giá tính đúng đắn của các nghiên cứu trước đây, xác định những ưu điểm, nhược điểm
của những nghiên cứu trước. Điều này tương đương với việc lưu ý tới các nghiên cứu đồng
thuận, các nghiên cứu bất đồng, phạm vi ủng hộ và trái ngược với nghiên cứu hiện tại, tính
phù hợp về vùng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu, số liệu nghiên cứu, thời gian nghiên cứu…
– Từ các nhận xét khoa học, xác định giới hạn và chỗ trống cho những nghiên cứu tiếp theo.
Ví dụ những nghiên cứu tiếp theo có thể tìm hiểu vấn đề gì sau nghiên cứu này.
Bước 4. Bổ sung thông tin vào nghiên cứu tổng quan
Như đã đề cập ở trên, nghiên cứu tổng quan là một quá trình đi cùng với việc thực hiện các
hoạt động của nghiên cứu hiện tại. Trong quá trình đó luôn diễn ra hoạt động bổ sung và cập nhật vào nghiên cứu tổng quan, nhằm làm rõ hơn các luận điểm khoa học của nhà nghiên cứu.
Điều này giúp cho nghiên cứu hiện tại luôn trên cùng một xu hướng phát triển của lĩnh vực
nghiên cứu.
Việc thực hiện bổ sung vào nghiên cứu tổng quan cũng thực hiện qua các bước từ 1-3 như đã
đề cập ở trên, tuy nhiên với tốc độ nhanh hơn bởi các kỹ năng đã được thực hiện nhuần
nhuyễn và rõ ràng hơn.
Một nghiên cứu tổng quan chỉ được kết thúc khi mà nghiên cứu hiện tại đã đến giai đoạn cuối
cùng là giai đoạn đóng gói sản phẩm và kết thúc.

___________________________________________________________________________

Bạn đã đọc tài liệu nghiên cứu hiệu quả?

Khi đã biết tìm kiếm và tìm được tài liệu cần cho đề tài nghiên cứu, công việc cần làm không phải đơn giản là sao chép hay dịch tất cả những gì có trong từng tài liệu mà cần biết cách khai thác thông tin một cách hiệu quả từ tài liệu. Ngoài những yêu cầu về kĩ năng ngôn ngữ (cả tiếng Việt và tiếng nước ngoài), còn có những phương pháp giúp đọc và trích rút thông tin một cách hiệu quả từ tài liệu, giúp ích cho việc phân tích, tổng hợp và viết bài báo cáo về sau.

Để làm tốt việc nghiên cứu tài liệu trong nghiên cứu khoa học, không chỉ đòi hỏi biết cách tìm kiếm và tìm được nhiều tài liệu tham khảo có giá trị, mà còn có yêu cầu cao về phương pháp đọc tài liệu, kĩ thuật ghi chú và khai thác hiệu quả các thông tin từ tài liệu đó, phân tích – tổng hợp – phê bình thông tin được cung cấp trong tài liệu, để phục vụ việc xây dựng giả thuyết nghiên cứu, thảo luận kết quả, soạn thảo bài viết báo cáo kết quả nghiên cứu.

Nếu người nghiên cứu biết cách tổ chức các công việc này tốt, sẽ giúp tiết kiệm thời gian và tăng hiệu quả đọc lên rất nhiều. Để đọc tài liệu có hiệu quả, cần có sự tập trung và chú ý cao độ để:

Hiểu nội dung thông điệp tác giả

+ Nắm bắt các thông tin phù hợp trong phạm vi đề tài nghiên cứu

+ Ghi nhớ các khái niệm và định nghĩa quan trọng để mở rộng hiểu biết, đào sâu kiến thức chuyên môn từ tài liệu nghiên cứu với đề tài nghiên cứu

#1: Trước khi đọc, luôn cần phải đánh giá tổng quát về tính phù hợp của tài liệu

Lao vào đọc chi tiết một tài liệu chưa được sàng lọc trước rất có thể sẽ làm mất nhiều thời gian và công sức cho những thông tin không có ý nghĩa khoa học cao (xem chi tiết ở #3). Xem thêm những tài liệu mà bạn nên sử dụng làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu tại đây.

#2: Khi đọc tài liệu tiếng nước ngoài.

Đối các tài liệu bằng tiếng nước ngoài, hiệu quả đọc tài liệu phụ thuộc rất nhiều vào trình độ ngoại ngữ. Điều này liên quan đến năng khiếu ngoại ngữ cá nhân, vốn tiếng mẹ đẻ và quá trình rèn luyện lâu dài. Tuy nhiên, bạn nên lưu ý một số điều sau:

  • Không quá phụ thuộc vào từ điển: gặp từ nào lạ, mới cũng tra từ điển là một thói quen không tốt cho việc rèn luyện khả năng ngoại ngữ;
  • Không nên ghi chú nghĩa tất cả các từ mới ngay trong bài: điều này tưởng sẽ giúp dễ hiểu hơn khi đọc tài liệu, nhưng thực ra sẽ làm bài đọc trở nên rối rắm, khó nhìn, không giúp rèn luyện trí nhớ và khả năng ngoại ngữ (một kiểu lệ thuộc từ điển);
  • Cố gắng giảm thời gian tra nghĩa của từ càng nhiều càng tốt để không mất mạch khi đọc tài liệu.

Nói chung, đối với mọi loại tài liệu, dù bằng tiếng mẹ đẻ hay tiếng nước ngoài, điều tiên quyết trong xử lí thông tin khoa học mà tài liệu đó cung cấp là không sao chép/dịch một cách máy móc toàn bộ nội dung tài liệu, mà quan trọng là cần dịch lại các thông tin gốc theo ngôn ngữ của mình, nhưng vẫn phải đảm bảo yêu cầu chính xác và đầy đủ khi trích dẫn.

#3: Một vài điều lưu ý bạn nên quan tâm khi đọc tài liệu:

– Bỏ qua ngay những tài liệu có khoảng cách rất xa với đề tài hoặc chủ đề quan tâm;

– Không nên đọc ngay những tài liệu có tính chuyên môn rất cao, đòi hỏi phải có trước những hiểu biết sâu sắc nhất định về các vấn đề được trình bày, mà cần chuẩn bị trước các kiến thức nền đó qua các tài liệu cơ bản hơn.

– Đối với các bài báo khoa học, cần chú ý đọc kỹ tên bài báo, từ khóa, abstract (đoạn tóm tắt), nếu kết quả bài báo có giá trị được thừa nhận và có liên hệ với đề tài mình nghiên cứu, người đọc chuyển sang đọc chi tiết đối tượng và phương pháp của bài báo đó, và ngược lại, nếu kết quả bài báo không có sự liên hệ với đề tài, người đọc có thể bỏ qua tài liệu.

Đối với một cuốn sách khoa học, cần chú ý các phần sau:

___________________________________________________________________

Khi bắt đầu đọc 1 tài liệu, hãy đọc phần tóm tắt (abstract) đầu tiên, sau đó là phần kết luận (Conclusion – nếu có) để xem tài liệu đó có phải là tài liệu có ý nghĩa với bạn không. Đây là 2 phần “tóm gọn” những thông tin quan trọng nhất của 1 bài như trả lời câu hỏi nghiên cứu, tóm tắt kết quả nghiên cứu, tổng kết của tác giả, … Việc này sẽ giúp bạn loại bỏ các tài liệu mình không thiết cần nhanh chóng hơn và tiết kiệm thời gian cho bạn hơn.

2. Làm ni bt

Sử dụng công cụ high light hoặc gạch chân của các phần mềm đọc file .PDF/.doc với những địa điểm bạn thấy đáng lưu ý trong tài liệu, để nếu sau này tìm lại không phải mất thời gian đọc lại toàn bộ. Bạn có thể sẽ rất ngạc nhiên vì đây là cách giúp bạn tiết kiệm thời gian cực nhiều nếu phải đọc lại tài liệu đấy!

3. Viết tóm tt

Sau khi đọc xong mỗi tài liệu “đáng quan tâm”, hãy tóm tắt ngắn gọn nội dung chính của tài liệu đó và lưu lại trong 1 file word tổng hợp của bạn để có thể tìm kiếm lại dễ dàng. Điều này sẽ giúp bạn đọc nhiều cũng sẽ không bị loạn, đặc biệt trong thời gian đầu bạn phải đọc rất nhiều tài liệu để có thêm kiến thức nền liên quan đến đề tài của mình. Những nội dung chính của tài liệu bạn nên tóm tắt được trình bày ở tips số 4. Đừng quên rằng khi thực hiện điều này, hãy đặt tên file theo 1 cấu trúc nhất định để bạn có thể tìm kiếm lại file trên máy tính dễ dàng khi dò tên của phần tóm tắt tương ứng của file đó trong bản word nhé!

4. T kim tra

Để biết rằng mình đọc hiệu quả hay không, sau khi đọc xong 1 tài liệu quan tâm, bạn cần nắm được (các) câu hỏi nghiên cứu và điều mà tác giả đã trả lời được. Vì vậy, hãy xác định (các) câu hỏi nghiên cứu trước khi đọc sâu vào nội dung tài liệu để biết bạn cần tìm gì tiếp theo. Đừng loay hoay đọc một hồi rồi không biết mình đang đọc làm gì bạn nhé! Sau khi rõ câu hỏi, bạn có thể đọc các phần tiếp theo như tổng quan tài liệu, phương pháp nghiên cứu, kết quả nghiên cứu, bàn luận và khuyến nghị/hàm ý.

5. Kh trước … Sướng sau

Khi bắt đầu đọc tài liệu, hầu hết sinh viên chúng ta đều rất “ngại”. Nhưng việc này sẽ là chuyện giản đơn sau khi bạn đọc được 1 lượng kha khá tài liệu. Qua thời gian “luyện đọc tài liệu”, chắc chắn bạn sẽ đọc nhanh hơn và trở thành 1 người đọc chuyên nghiệp đấy! Tới lúc ấy thì bạn không còn ngại ngùng gì khi đọc nữa cả! Vì vậy, những thời gian đầu tiên hãy cố gắng đọc bởi bạn biết không, chỉ cần qua vài chục tài liệu thì tốc độ đọc của bạn đã tăng lên đáng kể rồi đấy!

6. Hạn chế các yếu tố gây nhiễu quá trình đọc

Trong thời gian đọc tài liệu, hãy cố gắng tìm không gian mà bạn có thể đọc hiệu quả nhất, thật tập trung và không bị gián đoạn. Điều này đặc biệt cần thiết hơn nữa trong thời điểm bạn đọc mà có thể thậm chí không hiểu mình đang đọc gì (thời gian đầu đọc để có thêm kiến thức nền liên quan đến đề tài). Toàn bộ quá trình đọc là thời gian bạn nạp input để cho ra output – sản phẩm nghiên cứu; vì vậy hãy đầu tư cho giai đoạn quan trọng này và nhớ không được đốt cháy giai đoạn nhé!

7. Đọc các tài liệu chất

Có hàng triệu tài liệu mà bạn có thể tham khảo nhưng thời gian và sức lực của bạn chỉ có hạn mà thôi. Vì vậy, hãy đảm bảo rằng bạn chỉ đọc các tài liệu chất lượng, có giá trị tham khảo và đã được kiểm định khoa học nhé. Xem một số nguồn dữ liệu điện tử uy tín bạn có thể tiếp cận:

Tạp chí khoa học Việt Nam Trực tuyến là một dịch vụ cho phép độc giả tiếp cận tri thức khoa học được xuất bản tại Việt Nam và nâng cao hiểu biết của thế giới về nền học thuật của Việt Nam. VJOL (Vietnam Journals Online) là một cơ sở dữ liệu các tạp chí khoa học Việt Nam trên tất cả các lĩnh vực khoa học. Mục tiêu của VJOL là quảng bá các tạp chí khoa học tham gia VJOL cũng như những công trình nghiên cứu mà các tạp chí chuyển tải tới đông đảo bạn đọc hơn.

Các nguồn thu thập tài liệu uy tính (Có thể mất phí):

7.1 Thư Viện Học Liệu Mở Việt Nam

http://voer.edu.vn/

Chương trình Tài nguyên giáo dục Mở Việt Nam (Vietnam Open Educational Resources – VOER), hỗ trợ bởi Quỹ Việt Nam (the Vietnam Foundation), có mục tiêu xây dựng kho Tài nguyên giáo dục Mở của người Việt và cho người Việt, có nội dung phong phú, có thể sử dụng, tái sử dụng và truy nhập miễn phí trước hết trong trong môi trường giảng dạy, học tập và nghiên cứu sau đó cho toàn xã hội.

7.2 Trung tâm dữ liệu đại học quốc gia Hà Nội:

http://dl.vnu.edu.vn/

Website tổng hợp Kỷ yếu Hội nghị – Hội thảo (Conference), Luận văn, Luận án (Theses), Tạp chí Khoa học (Journal of Science) của Đại học Quốc gia Hà Nội.

7.3 Bộ sưu tập tài nguyên số của Trường ĐH Kinh tế – ĐHQGHN

http://dl.ueb.edu.vn/

Bộ sưu tập tài nguyên số của Trường Đại học Kinh tế – ĐHQGHN được phát triển từ phần mềm mã nguồn mở Dspace dùng để lưu trữ, xử lý, tìm kiếm mọi tài liệu điện tử như: sách – giáo trình, luận văn, luận án, đề tài nghiên cứu khoa học… của cán bộ, sinh viên, học viên Trường ĐHKT cùng nhiều tài liệu được tập hợp từ nhiều nguồn khác nhau.

7.4 Thư viện điện tử quốc gia

http://nlv.gov.vn/submit-weblink/thu-vien-dien-tu-hoc-tap-truc-tuyen/

Thư viện Quốc gia Việt Nam (tên giao dịch quốc tế: National Library of Vietnam – NLV) là thư viện cấp quốc gia của Việt Nam, đứng đầu trong hệ thống thư viện công cộng và chịu sự chỉ đạo trực tiếp của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam.

 Tài liệu nghiên cứu tiếng Anh:

7.5 Cơ sở dữ liệu mua bản quyền của thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội:

http://db.lic.vnu.edu.vn:2048/menu

Tên đăng nhập là mã sinh viên, mật khẩu là mật khẩu BMS hay mật khẩu dùng để truy cập wifi của sinh viên UEB.

Đây là một nguồn tài liệu cực lớn được thư viện ĐHQGHN mua bản quyền cho các sinh viên. Bạn có thể tìm và tải những tài liệu mà không tìm thấy trên google hay các trang chia sẻ miễn phí nào khác. Do các nguồn bản quyền có thời hạn nên các bạn hãy nhanh tay sử dụng nguồn dữ liệu này nhé!

7.6 Google Scholar

http://scholar.google.com.vn/

Google Scholar cung cấp một phương pháp đơn giản để tìm kiếm các tài liệu mang tính học thuật trên quy mô rộng. Từ một địa điểm, bạn có thể tìm kiếm khắp nhiều ngành học và nguồn: bài viết được đánh giá độc lập, luận án, sách, bản tóm tắt và bài viết từ các nhà xuất bản học thuật, giới chuyên môn, kho lưu trữ bản thảo, các trường đại học và các tổ chức học thuật khác. Google Scholar giúp bạn xác định nghiên cứu thích hợp nhất trong thế giới nghiên cứu học thuật.

7.7 ResearchGate

https://www.researchgate.net/

ResearchGate là một trang mạng về cơ sở dữ liệu học thuật, được thành lập vào năm 2008 bởi  TS. Ijad Madisch và TS. Sören Hofmayer, có trụ sở tại Berlin, Đức. ResearchGate được tạo ra với mục đích kết nối và chia sẻ học thuật giữa các nhà khoa học trên toàn thế giới. Tính đến nay dữ liệu đăng tải tại ResearchGate có khoảng 45 triệu bài (tóm tắt) và 10 triệu bài (toàn văn) với hơn 8 triệu thành viên là các nhà nghiên cứu trên toàn thế giới. Mạng lưới học thuật này cho phép các nhà nghiên cứu chia sẻ các công bố nghiên cứu của mình tới các nhà nghiên cứu khác. Các nhà nghiên cứu trong mạng lưới này có thể đọc, download và trích dẫn bất cứ nguồn tài liệu nào được cho phép hoàn toàn miễn phí.

7.8 Microsoft Academic Search

http://academic.research.microsoft.com/

Microsoft Academic Search là một dịch vụ được phát triển bởi Microsoft Research để giúp các học giả, nhà khoa học, sinh viên, học viên và tìm thấy nội dung học tập, nghiên cứu, các tổ chức và các hoạt động. Microsoft Academic tìm kiếm không chỉ hàng triệu ấn phẩm học thuật, nó cũng hiển thị các mối quan hệ quan trọng giữa các đối tượng, nội dung, và các tác giả, làm nổi bật các liên kết quan trọng giúp xác định nghiên cứu khoa học.

7.8 FreeFullPDF

http://www.freefullpdf.com

Mục đích của FreeFullPDF.com là để tăng khả năng truy cập tới các truy cập mở của các tạp chí khoa học, luận án và các bằng sáng chế. Tất cả các môn khoa học được có sẵn trong định dạng PDF.

7.9 Social Science Research Network

http://papers.ssrn.com

Social Science Research Network (SSRN) là một trang web dành cho việc phổ biến nhanh các nghiên cứu học thuật trong các ngành khoa học xã hội và nhân văn. SSRN được thành lập vào năm 1994 bởi Michael Jensen và Wayne Marr, cả hai nhà kinh tế tài chính. SSRN thuộc sở hữu của khoa học xã hội xuất bản điện tử, Inc (SSEP). Jensen tiếp tục là chủ tịch của công ty, và Gregg Gordon là chủ tịch và giám đốc điều hành.

7.10 DOAJ – Danh mục các tạp chí khoa học truy nhập mở.

https://doaj.org/

DOAJ – Danh mục các tạp chí khoa học truy nhập mở, được thành lập dưới sự bảo trợ của trường Đại học LUND (Thuỵ Điển), Thư viện Quốc gia Thuỵ Điển và INASP (Mạng lưới quốc tế cho phép tìm kiếm các xuất bản phẩm khoa học).

7.11 arXiv.org

http://arxiv.org/

arXiv là một dịch vụ ePrint trong các lĩnh vực vật lý, toán học, khoa học máy tính, sinh học định lượng, tài chính định lượng, thống kê. Các bài nghiên cứu trên arXiv phù hợp với các tiêu chuẩn học thuật Đại học Cornell. arXiv được sở hữu và điều hành bởi Đại học Cornell, một tổ chức giáo dục tư thục không vì lợi nhuận. arXiv được tài trợ bởi thư viện Cornell, các Simons Foundation và các tổ chức thành viên.

7.12 Highwire Press (HWP)

http://highwire.stanford.edu/lists/freeart.dtl

Là một bộ phận của Thư viện Đại học Stanford, xây dựng ấn bản trực tuyến các bài tạp chí khoa học và các nội dung học thuật khác nhau. HWP lưu trứ nguồn toàn văn các bài trích tạp chí khoa học lớn nhất thế giới với 1,896,318 bài báo khoa học truy nhập miễn phí trong tổng số 5,667,311 bài báo toàn văn được cung cấp bởi hơn 140 nhà xuất bản và 1185 tạp chí chuyên ngành có uy tín trên thế giới.

HWP bao quát các chủ để thuộc tất cả các ngành khoa học thuộc khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, chủ yếu là các tài liệu khoa học công nghệ (toán học, vật lý, hoá học, y học…).

Để có khai thác được thông tin tử HWP, phần lớn bạn phải đăng ký và trả tiền, tuy nhiên có gần 40% các bài báo cho phép truy nhập miễn phí và để có thể khai thác hiệu quả và sử dụng thường xuyên nguồn tin miễn phí này bạn nên đăng ký một tài khoản miễn phí (free account).

Các nhà xuất bản lớn các ấn phẩm khoa học:

http://www.springer.com/gp/

https://www.elsevier.com/

http://www.tandfonline.com/

http://ieeexplore.ieee.org/Xplore/home.jsp

http://www.sciencedirect.com/

http://www.jstor.org

8. Tận dụng sức mạnh của công nghệ

Học hỏi cách đọc tài liệu hiệu quả hơn với rất nhiều TIPS khác dành cho bạn với từ khóa tìm kiếm “how to read research paper” trên công cụ tìm kiếm Google.

BÌNH LUẬN

Vui lòng nhập bình luận của bạn
Vui lòng nhập tên của bạn ở đây